Chronische vermoeidheid een duel of duet?

http://www.steungroep.nl/archief/populair/focus19990601.txt

-----------------------------------------
Bron : Human Resources Magazine (Belgie)
Datum: juni 1999


Kortom
------

Chronisch Vermoeidheidssyndroom:
-heeft te maken met concentratiestoornissen en uitputting
-niet meer in staat zijn om binnen de prestatiegerichte
 bedrijfssfeer adequaat te functioneren
-alternatief te vinden in ( deeltijds) thuiswerk met
 glijdende uren


In periodes van langdurige fysieke inspanning of mentale belasting geraakt
iedereen wel eens uitgeput, maar de aanhoudende of terugkerende sterk
invaliderende moeheid die met het Chronisch Vermoeidheidssyndroom (CVS) of
M.E. (myalgische encephalitis) gepaard gaat, is van een heel andere orde.
Het syndroom vermindert de dagelijkse activiteit tot de helft van het
vroeger niveau en betekent een belangrijke verstoring van het levensritme.
Hoe kunnen werknemers die aan de ziekte lijden, functioneren op een
prestatiegerichte en competitieve arbeidsmarkt en hoe gaan werkgevers met
het verschijnsel om? Onwetendheid en onbegrip zijn nooit ver weg.

De ME-patientengroepering Vlaanderen schat het aantal CVS-patienten op
ongeveer 15.000. De vereniging komt tot dat cijfer op basis van de van de
ledenaantallen in de verschillende regio's en de aanvragen tot informatie en
hulp. De uitlokkende, onderhoudende en versterkende oorzaken van CVS blijven
een medische strijdvraag. CVS: in het lichaam of tussen de oren? Het ene kamp
stelt steevast dat het om een fysieke aandoening gaat die wordt veroorzaakt
door een virus of een immunologische stoornis. Anderen menen dat de fysieke
klachten uitingen en gevolgen zijn van een onderliggend psychologisch of
psychosociaal probleem. Bij een aanwijsbare medische oorzaak zijn patienten
ontslagen van de verplichting om aan te tonen dat zij hun ziekte moeten
ondergaan en slachtoffer zijn. Ontregelingen van de celbiologie of een
stoornis in de energiehuishouding betekenen voor de patient dat hij
onbetwistbaar ziek is. Medisch niet aantoonbare aandoeningen worden
gemakkelijk gebagatelliseerd door de buitenwereld. Stress en negatieve
emoties versterken de oorzakelijke basis van letsels, infecties, virussen
of bacterien. Een sterk emotionele reactie die gedurende een lange periode
optreedt, kan de gezondheid geleidelijk schaden en ondermijnen. Lichamelijke
ziekte en psychische aandoening zijn niet onverenigbaar. Er bestaan
systematische verbanden tussen psychologische problemen zoals stress, angst,
agressie, depressie en de vatbaarheid voor een reeks van lichamelijke ziekten
zoals infecties, allergieen, hart-en vaatziekten. Er is derhalve geen
sluitende oorzaak aan te geven. Voor de behandeling bestaan geen vuistregels
of keukenrecepten maar een strikt individuele aanpak.

De CVS-patient als sollicitant
 -----------------------------

De selectiemodaliteiten bij een sollicitatie vergen vaak een slopende
inspanning. Voor gewone sollicitanten is het geen sinecure om uit een grotere
groep als de meest geschikte naar voor te treden, bijgevolg geldt dat nog
meer voor personen met lichamelijke of psychische klachten en aanhoudende
vermoeidheid. Moet een sollicitant die drager is van het vermoeidheidssyndroom
zijn toekomstige werkgever daarvan op de hoogte stellen en meedelen dat hij
of zij niet alle dagen intensief kan werken met een kans op verhoogde
werkafwezigheid en af toe concentratiemoeilijkheden of ogenblikken van
verzwakking of uitputting? Wij kunnen deze vraag alleen vanuit een theoretische
invalshoek benaderen omdat geen rechtspraak voorhanden is. Deze vraagsteling
is een variante van het probleem: heeft de sollicitant spreekplicht en
liegrecht? In artikel 13 van CAO nr. 138 die de regelgeving vastlegt voor
erkenning van bureaus van werving en selectie staat te lezen dat de
sollicitant verplicht is om te goeder trouw aan de selectieprocedure mee te
werken. Hij moet alle noodzakelijke gegevens over beroeps-en studie-verleden
verschaffen als die betrekking hebben op de functievereisten. De bepaling is
niet bindend maar enkel een gedragsregel. Zo zou volgens sommige juristen een
werknemer verplicht zijn om spontaan te vermelden dat hij of zij:
- lijdt aan een besmettelijke ziekte (Arbeidshof Kortrijk, 13 oktober 1983,
  Jura Falcones, 1981-1982, 394).
- alcoholist( e) is bij een sollicitatie voor een betrekking als
  bijvoorbeeld chauffeur
- aan epilepsie lijdt (Lievens en Roodhooft, 1995).

Uit de bovenstaande tekst valt af te leiden dat chronische vermoeidheid met
een negatieve invloed op de functie vrijwillig en spontaan moet worden
meegedeeld bij het selectiegesprek. CVS-patienten, zullen dit wellicht als
een te idealiserende, naieve visie bestempelen om hun klachten en problemen
bij een sollicitatie in een eerste onderhoud al kenbaar te maken.

Illustratief is het volgende geval: "Ik weet dat het een plicht is voor de
sollicitant om eerlijk te moeten zijn en dat het bedrijf geen vragen mag
stellen die een schending zijn van de persoonlijke levenssfeer of met de
functie niets te maken hebben. Maar pleeg ik geen harakiri om dit bij het
eerste sollicitatiegesprek mee te delen? Toch doe ik het. Het is immers mijn
stelregel dat je in overeenstemming met jezelf moet leven en als je CVS hebt
het op lange termijn lonend kan zijn om er voor uit te komen. Ik ben
tenslotte wettelijk erkend. Bij het interview was de bedrijfsleider
vriendelijk en luisterbereid. Ik vulde voorafgaandelijk een uitvoerig
sollicitatieformulier in. Het gesprek verliep uitermate positief en
productief. Op het einde vroeg hij mij of ik nog bepaalde punten wou vermelden
die nog niet aan bod kwamen. Spontaan zij ik dat ik regelmatig langere
periodes van vermoeidheid had, wellicht chronische vermoeidheid. Chronische
vermoeidheid echode hij terwijl zijn ogen knipperden en hij mij ongelovig
aanstaarde. 'Leg eens uit, wat bedoelt u? ' Ik gaf een opsomming van
spierpijnen, verminderde mogelijkheid tot langdurige inspanning en
aandachts-concentratie die kon wegebben. Blijkbaar had deze directeur nog
nooit van CVS gehoord, hetgeen ik hem moeilijk kwalijk kon nemen. 'Ja', klonk
het en dan een pauze. Nog eens ja en nog een langere pauze. 'U begrijpt dat
wij net als in de meeste sectoren in een sterke competitieve sfeer werken
met geduchte concurrenten. Werken, werken en nog eens werken, gesteund op
competenties is de sleutel van ons succes. Hoe ziet u dat dan te realiseren?
'Ik had deze vraag voorzien, vertelde over positieve referenties van vroegere
leerkrachten over een schitterende stage en dat er na slechte dagen ook goede
waren waarbij ik bol stond van dadendrang. Om dit te staven haalde ik een
aantal prestaties aan uit mijn studietijd en ook uit de jeugdbeweging. De
directeur schoof een beetje achteruit. Intuitief voelde ik aan dat dit geen
goed teken was. 'Ik bedank u voor uw eerlijkheid en openheid', zei hij, 'maar
u zult begrijpen dat een topbedrijf in een spitstechnologische sector
uitgelezen krachten zoekt, anders kunnen wij ons marktsegment niet handhaven.
U zult beseffen dat... ', en hier stopte hij. Ik reageerde prompt, er schoot
mij een goede oneliner te binnen: 'Alleen een middelmatig mens is altijd in
vorm! ' De directeur glimlachte: 'Juist, maar toch wil ik geen risico lopen.
In de eerste plaats voor uzelf', zei hij waarschijnlijk oprecht en edelmoedig.
Nee, bij volgende selectiegesprekken zwijg ik er over. We zullen wel zien hoe
het verder evolueert. Ik gooi mijn idealistische openheid niet meer te
grabbel."

Werken met chronische vermoeidheid
----------------------------------

Voor wie met chronische vermoeidheid te maken krijgt tijdens zijn carriere
zijn ontslag, een afgeremde uitbouw van de loopbaan, of een overplaatsing
naar een job zonder doorgroeimogelijk-heden angstaanjagende spookbeelden.


      Stefaan Lievens: "In de huidige economische realiteit dreigen
      mensen die lijden aan het Chronisch Vermoeidheidssyndroom
      uit de boot te vallen. Alternatieven liggen niet voor de hand."
      (foto Jan Locus)


Openheid over de ziekte kan de schade beperken, verzwijgen van de chronische
vermoeidheid met negatieve prestatiebeoordelingen kan ontslag tot gevolg
hebben.

CVS brengt een werkongeschiktheid mee met gevolgen op sociaal en
verzekeringsgeneeskundig gebied. Bleyenberg, e. a. (1998, 16) signaleren dat
in de door hen onderzochte patientengroep slechts 31% nog werken terwijl
zeker 60% een baan hadden voor de klachten begonnen. 80% van non-actieven
werken deeltijds. Bij chronische vermoeidheid liggen ziekte of overspanning
op de loer (Allaerts, 1998). Volgens Allaerts signaleert eenvierde van de
Nederlandse werknemers vermoeidheidsklachten. Eens boven de 45 is dit zelfs
meer dan de helft. Psychische klachten met op kop vermoeidheid veroorzaken in
30% van de gevallen een uitstroom naar de ziektewet in Nederland. Een van de
cruciale punten van de werkloze is het verlies aan identiteit en contact met
de maatschappij. Dit houdt een psychologische shock in en een rouwproces.

Vermoeidheid op de werkplek is een probleem. De meeste werkgevers hebben geen
oren naar dergelijke klachten en interpreteren dit als een vlucht voor
verantwoordelijkheid. Ook bij collega's kunnen CVS-patienten niet altijd op
begrip rekenen.

Een aandachtige HR-manager is gevoelig voor signalen die een voorbode zijn of
de aanwezigheid van CVS zoals moeilijk te verklaren fouten, onjuiste
beslissingen met verminderde werkkwaliteit, een gedaald besef van veiligheid,
minder motivatie, vlug geirriteerd bij tegenslagen, met verminderde
activiteitsdrang en lichamelijke klachten zoals concentratieproblemen,
slaap-moeilijkheden of hoofdpijn. In een open en vertrouwelijke
bedrijfscultuur zullen medewerkers met een neiging tot chronische
vermoeidheid hun klachten signaleren aan de personeelsdirectie. Een
preventief georienteerd personeelsbeleid is sensitief voor personeel dat de
tendens vertoont om vlug en blijvend vermoeid te geraken. Taak-wisseling,
capaciteitaanpassing (afzwakken taak-eisen), inschakeling van meer rustpauzes
(geen volle werkdagen), adequate beloningen om het surplus van inspanningen
te honoreren (Allaerts, 1998) zijn mogelijkheden. Maar is dit geen wishful
thinking en haalbaar binnen een bedrijfsorganisatie? De optie om de
functievereisten te verlagen zodat zij in overeenstemming zijn met de nog
beschikbare en resterende prestatiemogelijkheden of om een minder zware
functie in te nemen is door de aangescherpte concurrentiele sfeer niet altijd
haalbaar.

Menselijk gezien is het aanbevelenswaardig maar uit economisch oogpunt niet
zo maar toepasbaar dat CVS-patienten hun werk zelf organiseren en hun taken
plannen in functie van hun mogelijkheden. Deze mogelijkheden om een dreigende
chronische vermoeidheid in een bedrijfsorganisatie te voorkomen zijn
praktisch gezien niet gemakkelijk haalbaar. Taak-wisselingen, aanpassing van
capaciteit aan de functie, rust na een extra inspanning moeten kaderen in de
economische noodzaak van rendement en verwisselbaarheid van functies. Wij
moeten er aan toevoegen dat voor arbeidsethisch ingestelde en gewetensvolle
werknemers vermindering van hun werktempo in overeenstemming met hun
beschikbare energie niet eenvoudig is. Velen zullen dit als een flinke knauw
in hun eigenwaarde ervaren. Chronisch vermoeiden willen bij voorkeur
planmatig en anticiperend werken en hebben lak aan stroomversnellingen of een
onvoorziene uitdaging. Een minder veeleisende functie innemen of een parttime
functie bieden ook een mogelijke uitweg.

Een getuigenis: "Wie fopte (noodgedwongen) wie? De huisarts heeft de
mogelijke diagnose van chronische vermoeidheid uitgesproken. Hij heeft mij de
wegen uitgetekend tot erkenning. Toch kan ik niet zonder inkomen. Daarom heb
ik van de nood een deugd gemaakt en ben bij de personeelsdirectie en mijn
chef geweest om een lagere functie te kunnen waarnemen. Ik heb gewoon gezegd
dat ik het niet meer aankon, onvoldoende competent was voor de huidige job en
ik niet mee kon evolueren met het razend tempo van de technologie. Door mijn
twintigjarige ervaring als vrouwelijke technische bediende kon ik heel wat
adelbrieven voorleggen. De pointe in het gesprek met de personeelschef was
dat ik vertelde het slachtoffer te zijn van het Peter-principe. Dit betekent
dat iemand tot een niveau promoveert waarop hij of zij incompetent wordt en
het niet meer aankan. Dat sloeg blijkbaar aan en viel in goede aarde. Ik
onderstreepte dat ik geen enkel schaamtegevoel of deuk in de eigenwaarde zou
ervaren bij een lagere functie met een kleiner salaris. Gelukkigwerkte ik in
een groot bedrijf waar mogelijkheden tot verschuiving en functierotatie
voorhanden waren en had ik thuis steun voor mijn keuze met een lager
inkomen."

Andere kansen op de arbeidsmarkt
--------------------------------

Deeltijds werken op regelmatige tijdstippen tegen deadlines is voor
CVS-lijders niet altijd evident door hun wisselende lichamelijke en
psychische toestand. Op goede dagen kunnen zij in hoge mate hun bekwaamheden
en vaardigheden nuttig demonstreren. Op andere ogenblikken zal het moeilijk
of niet gaan en hebben ze rust nodig. De lange ziekteduur blijft een sociale
hinderpaal voor een passende werkhervatting. Een deeltijdse inschakeling of
zelf gekozen glijdende werkuren is een perspectief voor aanwerving in
functies die chronisch vermoeiden vroeger uitoefenden. Niets doen en
aankijken tegen oeverloos, gedwongen (ziekte) verlof is de slechtste
oplossing. In een tijd van beeldcultuur en multimedia en waarin wegen
dichtslibben zullen thuiswerk en telearbeid meer en meer een alternatief
betekenen. Inschakeling in projecten die voor een flink gedeelte thuis kunnen
worden uitgevoerd, biedt evenzeer kans op de arbeidsmarkt. Een professionele
activiteit is mogelijk als freelancer in de functie en het ervaringsgebied
die de CVS'er voorheen uitoefende. Andere mogelijkheden liggen in parallelle
circuits, waaronder GESCO, PWA of klusjesdienst. Het hoeft niet gezegd te
worden dat deze goed bedoelde uitwijkmanoeuvres door chronisch vermoeiden die
voorheen een belangrijke functie hebben waargenomen, frustrerend worden
ervaren. Herscholing is ook een denkpiste.


               "Medisch niet aantoonbare aandoeningen worden
               gemakkelijk gebagatelliseerd door de buitenwereld."


De erkende CVS-patient
----------------------

Een erkenning voor chronische vermoeidheid houdt een lange procedure in. Een
bondige schematische schets van het verloop: contact met de huisarts met
klachten over aanslepende vermoeidheid, voorlopige erkenning maar met de
verplichting om driemaandelijks een controle mee te maken bij een medisch
adviseur. Na 1 jaar kan er in principe een tussenkomst van het RIZIV gebeuren.
Wanneer een tussenkomst van het ziekenfonds wordt gevraagd, kunnen zowel
RIZIV als mutualiteit een expert aanstellen die uiteindelijk een beslissing
moet treffen. Over deze procedure kunnen maanden, zoniet jaren heengaan.
Deze expert maakt zijn bevindingen over aan de rechtbank waarop de twee
partijen, virtuele CVS-patient en mutualiteit of RIZIV kunnen reageren. De
rechtbank kan een verdere verdieping van de expertise vragen of een nieuwe
expert aanstellen. Het eerste jaar bevindt de zieke zich in een fase van
primaire arbeidsongeschiktheid. De medisch adviseur kan vanaf het tweede jaar
de zieke op invaliditeit zetten. Het is de Hoge Commissie van de
Geneeskundige Raad voor Invaliditeit (GRI) die erover beslist. Een erkenning
van het chronisch vermoeidheidssyndroom als ziektebeeld binnen de
RIZIV-no-menclatuur zou onverhoopte uitwegen bieden, meer bepaald in de
beschutte werkplaatsen. Die ontvangen voor 60 % overheidssteun en moeten
voor 40 % zelfbedruipend functioneren. De zoek-tocht naar andersvaliden met
een toegevoegde waarde in het productieproces, vergt aanhoudende inspanningen.
Over beschutte werkplaatsen bestaan tal van misverstanden. Velen denken dat
er enkel fysisch en psychisch gehandicapten werkzaam zijn. Functies als
monitor, productieverantwoordelijke, of in de afdelingen verkoop en
secretariaat worden veelal uitgeoefend door gewoon personeel. In de mate van
het mogelijke wordt getracht om intelligente personen met een handicap,
waartoe ook CVS kan behoren, deze jobs te laten waarnemen. Deze werkplaatsen
situeren zich op een specifieke plaats tussen profit en social profit. Hun
eerste doel is niet winst maken maar zinvolle activiteiten geven aan een
overwegende groep van licht tot matig mentaal gehandicapten en fysiek
gehandicapten.

Duel of duet?
-------------

CVS dat wordt aangemeld bij de personeelsdienst vraagt om een herorientatie
of afslanking van de functie, hetgeen gemakkelijker gezegd dan gedaan is. Bij
erkenning door het RIZIV zijn de wettelijke mogelijkheden tot werken beperkt
of zeer minimaal. Na de erkenning is de wetgeving zeer stringent. Het is ook
begrijpelijk: wie ziek is kan niet of slechts tot op zekere hoogte en voor
een beperkte tijd per dag werken. Voor de CVS-patient zal dit verdict veelal
zeer pijnlijk zijn omdat het een uitstoting uit het beroepsleven betekent.
De mogelijkheden dat CVS een duet speelt met de arbeidsmarkt is klein. De
kansen op valse noten zijn niet onaanzienlijk omdat op het klavier van de
piano maar een beperkt aantal toetsen beschikbaar zijn, die ook andere
pianospelers willen aanslaan. Pas wanneer iemand open en onvoorwaardelijk
durft inzien dat het verdere leven als CVS-patient in het teken zal staan van
de beperkingen die samengaan met de chronische ziekte, ontstaat ruimte om
alternatieven te ontplooien en het duel met de arbeidsmarkt in een duet te
realiseren. Naar de mens-arbeidsrelatie toe is zo mogelijk functie-
herorientatie met afslanking, tijdelijk werk met vrije uren, telearbeid en
freelance activiteiten een mogelijke maar niet altijd haalbare uitweg.

Stefaan Lievens en Ethel Schaut
Universiteit Gent


Bibliografie
------------

Allaerts, , P. O. ,
Chronische vermoeidheid op de werkvloer, moe, moe, moe
Gids voor Personeelsmanagement,
1998, jrg. 77, 1, 21-23.

Bleijenberg, , G. , Vercoulen, J. H. H. M. , & Bazelmans, E. ,
Chronische vermoeidheid
Katholieke Universiteit Nijmegen, 1998, PAOG, 20.

Lievens, S. , & Roodhooft, J. ,
Kies-keurig! Zellik, Roularta Books, 1995.

Oversteyns, , B. , Recht
op informatie van werkgever,
recht op informatie op privacy van sollicitant
Orientatie, 1988, 178-17.


Moe en onbegrepen!
Over chronische vermoeidheid,
onder redactie van Prof. Dr. Stefaan Lievens en Ethel Schaut.
Uitgeverij: Lannoo-Tielt. 595 frank