Fibromyalgie en Hypnotherapie
door Tonja Koudijs
In mijn werk als hypnotherapeut (Instituut Nurani te Barneveld) kreeg ik te
maken met een cliënt met de spieraandoening 'fibromyalgie'. Deze aandoening
is een vorm van weke-delen-reuma, waarbij wijdverspreide spierpijn en
spierstijfheid, vermoeidheid en gestoorde slaap op de voorgrond staan.
Over de toepassing van hypnotherapie bij fibromyalgie is nog niet zoveel
bekend. Voor mij begon dan ook een speurtocht naar de achtergronden en de
therapiemogelijkheden.
Literatuuronderzoek en het volgen van een cursus bij de Post Graduate
'Centartium' hebben mij de benodigde kennis over de aandoening fibromyalgie
verschaft. Een behandelingsvorm heb ik in de praktijk ontwikkeld, waarbij ik
gebruik heb gemaakt van technieken uit de hypnotherapie en NLP.
De aandoening fibromyalgie
In Nederland lijden circa drie miljoen mensen aan aandoeningen van het
bewegingsapparaat. Er zijn 300 verschillende aandoeningen te onderscheiden.
Fibromyalgie (FM) is één van die aandoeningen en komt voor bij 2-3% van de
bevolking. In Nederland zijn ongeveer 400.000 fibromyalgie-patiënten.
De aard van de aandoening is uit de naam af te lezen: pijn aan bindweefsel en
spieren. Van de FM-patiënten is ongeveer 90% van het vrouwelijk geslacht,
meestal in de leeftijd van 25-45 jaar. Maar ook bij bejaarden en kinderen is
het syndroom beschreven.
Symptomen en diagnose
Fibromyalgie is een chronische aandoening, waarbij symptomen als
wijdverspreide spierpijn- en stijfheid, vermoeidheid en gestoorde slaap op de
voorgrond staan. Bijkomende klachten zijn hoofdpijn, een gevoel van zwelling
in de gewrichten, darmklachten, een gevoel van abnormale prikkelingen in de
huid, angstgevoelens, een depressieve stemming en menstruatiestoornisssen.
De diagnose FM wordt gesteld aan de hand van de volgende criteria:
a. Gegeneraliseerde pijn met een continu karakter in alle extremiteiten en
romp, langer dan 3 maanden.
b. Meer dan 11 van de 18 tenderpoints zijn pijnlijk bij een druk van 4 kg per
cm, waarbij visuele pijnreacties waar te nemen zijn. Tenderpoints zijn pijnlijke
drukpunten die karakteristiek zijn voor FM.
Mogelijke oorzaken
De oorzaak van fibromyalgie is nog niet opgehelderd. Er is een groeiend
bewijs voor een neurohormonale verstoring. Een combinatie van afwijkingen op
dit gebied zou ten grondslag kunnen liggen aan dit syndroom. Zo kan
bijvoorbeeld een tekort aan groeihormoon een oorzaak zijn van depressieve
gevoelens, minder energie hebben en spierpijn.
Slaapstoornissen kunnen veroorzaakt worden, doordat er bij FM-patiënten
sprake is van meer waakritme. De hoeveelheid diepe, non-REM-slaap is
verminderd. De patiënt komt in de slaap niet toe aan deltagolven; het
slaapstadium waarin 80% van het groeihormoon wordt geproduceerd. Een afname
van het groeihormoon kan mogelijk verantwoordelijk zijn voor FM-symptomen.
Het is niet duidelijk of een verminderde kwaliteit van de slaap de
FM-klachten doet toenemen, of dat door de pijn de slaap van de FM-patiënt
afneemt. Waarschijnlijk zijn beide het geval.
Psychologisch onderzoek
Psychologisch onderzoek blijkt geen typische psychologische diagnose voor
FM-patiënten aan te kunnen tonen. Een minderheid van de patiënten heeft
depressieve gevoelens. Antidepressiva hebben slechts een zeer beperkt effect.
Duidelijk is dat chronische pijn en vermoeidheid effect hebben op iemands persoonlijkheid.
Het actief aanpakken van problemen is verminderd, de neiging naar het zoeken
van geruststellende gedachten is verhoogd. Angstgevoelens worden
waarschijnlijk gevoed door het gevoel geen controle te hebben over de pijn en
angst voor weefselbeschadiging.
Vanwege de pijn wordt zoveel mogelijk inspanning vermeden. Dit maakt de
patiënt afhankelijk van anderen en dit gaat gepaard met gevoelens van
hulpeloosheid en schuldgevoel. Begrip en sociale steun zijn belangrijk. Vaak
kan de omgeving echter een pijnlijk syndroom zonder goed zichtbare
afwijkingen of handicaps niet begrijpen. De FM-patiënt voelt zich geïsoleerd.
Therapieën
Voor fibromyalgie is, zoals voor de meeste chronische aandoeningen, nog geen
afdoende behandeling. Wel zijn er verscheidene farmacologische en
non-farmacologische therapieën om de pijn en andere klachten te verminderen.
Farmacologische therapie werkt met name ondersteunend. Medicamenten worden
met wisselend effect verstrekt en hebben een tijdelijk gunstig effect op een
minderheid van de FM-patiënten.
In de non-farmacologische therapie zijn er een aantal behandelingsmethoden
die effect resulteren.
a. Als algemene leefregel is belangrijk: vroeg op, vroeg naar bed en geen
alcohol. Verder is een ontspannende omgeving van belang en het leren omgaan
met de klachten in het dagelijks leven.
b. Fysiotherapie biedt mogelijkheden om klachten te verminderen met massages,
hydrotherapie, baden, pakkingen, sauna en infraroodsauna.
c. Massage wordt niet alleen in de klassieke vorm toegepast. Ook met
bindweefselmassage, periostmassage, lymfedrainage, voetreflexmassage en
drukpuntmassage kan resultaat bereikt worden.
d. Andere therapievormen die bij FM worden toegepast zijn: podo-kinesiologie,
manuele therapie, chiropractie, houdings therapie, acupunctuur, therapie met
anti-oxydanten, kuurreizen en hypnotherapie.
Hypnotherapie
Mensen met fibromyalgie, die zich wenden tot een hypnotherapeut, tobben vaak
al jaren met klachten van allerlei aard. Uit gesprekken met FM-patiënten
blijkt dat zij vaak geen of onvoldoende gehoor krijgen voor hun klachten. De
behandelaar gelooft niet in het bestaan van fibromyalgie, ofwel de pijn- en
vermoeidheidsklachten worden niet ernstig genomen. In de loop der tijd zijn
zij aan zichzelf gaan twijfelen en voelen zij zich steeds meer geïsoleerd.
De FM-patiënt raakt verbitterd en de aandoening, met name de pijn, gaat een
steeds dominantere plaats innemen in het leven. Door de confrontatie met de
grenzen van wat men kan, wordt het zelfbeeld bedreigd en er ontstaat er een
schuldgevoel met de daarmee samenhangende klachten van depressieve aard.
Lichamelijk is er vaak verzet tegen de pijn en dat brengt spanningen teweeg.
Spanningen versterken weer de pijn en er ontstaat een vicieuze cirkel. De
FM-patiënt kan niet meer functioneren zoals deze graag zou willen. Werken is
soms onmogelijk geworden. De kwaliteit van het leven is meestal in ernstige
mate aangetast.
Hypnotherapie kan een belangrijke rol vervullen bij het leren omgaan met de
pijnbeleving en de pijn. De patiënt wordt gestimuleerd uit een afhankelijke
en hulpeloze houding te stappen en het heft van het eigen leven weer zelf in
handen te nemen. Op die manier verkrijgt men weer controle over de ontstane
problemen.
In de behandeling kies ik zelf voor een combinatie van een praktische en een
therapeutische benadering, waarbij de eerste stap is: het formuleren van een
duidelijk doel. Meestal is het doel: kunnen omgaan met spanning en pijn, weer
grip hebben op het eigen leven of een acceptabele kwaliteit van het leven.
Kortom, de cliënt streeft ernaar iemand te worden die FM heeft en die niet
langer zijn of haar ziekte hoeft te zijn.
Inzicht in spanning en pijn
De volgende stap in de behandeling is een praktische. Door middel van het
bijhouden van een pijn- en spanningsdagboek verkrijgt de cliënt inzicht in
waardoor en op welk moment van de dag pijn ervaren wordt. Tevens biedt het
dagboek de mogelijkheid weer grip te krijgen op de eigen situatie.
Inzicht helpt de cliënt anders om te gaan met gedachten en bezigheden. Door
uit te gaan van wat iemand wel kan, een betere spreiding van
werkzaamheden, meer tussentijdse pauzes en ontspanningsoefeningen, komt een
verandering in leefwijze tot stand die als positief ervaren wordt. Deze
praktische manier van werken blijkt veel mensen aan te spreken. De cliënt
leert de grenzen van de lichamelijke beperkingen kennen en verleggen. Er
blijken mogelijkheden te zijn die voorheen niet gezien werden.
De invloed van het denken op de pijnbeleving en de kwaliteit van het leven en
het aanbrengen van veranderingen daarin, komen uitvoerig aan de orde tijdens
de therapeutische sessies.
Leren ontspannen
Leren ontspannen vormt een belangrijk element bij de verandering in
leefwijze. Spanning en stress zorgen ervoor dat de spieren worden
aangespannen. Spierpijn, hoofdpijn, pijn in de nek, schouders en rug kunnen
het gevolg zijn. FM-klachten verergeren en de cliënt komt terecht in een
negatieve spiraal van spanning en pijn.
Tijdens de eerste sessie leer ik de cliënt een ontspanningsoefening
(Jacobson).
De verschillende spiergroepen worden eerst circa vijf seconden flink
aangespannen en daarna vijftien seconden ontspannen. De aandacht wordt bij de
spieren gehouden. De cliënt wordt zich ervan bewust hoe de spieren in
ontspannen toestand aanvoelen. Door het verschil op te merken tussen
gespannen en ontspannen spieren ontdekt de cliënt eerder wanneer hij of zij
gespannen is. Reeds aanwezige pijn wordt door ontspanning verminderd en
overbodige pijn kan voorkomen worden.
Spanning heeft niet alleen invloed op de spieren. De ademhaling wordt door
stress en spanning versneld en oppervlakkig. Met een ademhalingsoefening
leert de cliënt de ademhaling te verdiepen. De aandacht wordt gericht op de
ademhaling, zoals die op dat moment is. Het komt nog wel eens voor dat de buik
niet mee beweegt; er is sprake van een oppervlakkige borstademhaling.
Geoefend wordt met een diepe buikademhaling.
Tot slot wordt een combinatie van ontspanning en ademhaling aangeleerd.
Verschuivingen in de pijnbeleving
Pijn heeft een niet te onderschatten invloed op de mens en de kwaliteit van
zijn of haar leven. Pijn wordt vaak in het centrum van het bewustzijn
geplaatst en is dan overweldigend aanwezig. Als de cliënt in staat is de pijn
te verschuiven naar de rand van de innerlijke beleving, wordt de pijnbeleving
minder intens. Zo komt er ruimte vrij om bezig te gaan met andere zaken.
Bij het aanbrengen van verschuivingen in de pijnbeleving maak ik gebruik van
het veranderen van submodaliteiten. Eerst worden de submodaliteiten van de
pijn in kaart gebracht. Vervolgens richt de cliënt de aandacht op een
prettige, niet pijnlijke plek van het lichaam. Ook die submodaliteiten worden
geïnventariseerd en er wordt een kleur aan verbonden. Deze submodaliteiten
worden overgebracht naar die van de pijnplek, waarbij de pijn tegelijkertijd
wordt verschoven naar de rand van de innerlijke beleving. De kleur van de
prettige plek wordt gebruikt om door de pijnplek en het hele lichaam te
stromen. Het plezierige gevoel dat daarbij ontstaat, anker ik bovendien aan
een voor de cliënt fijne plaats. Door middel van een posthypnotische
suggestie maak ik de cliënt erop attent bij pijn gebruik te maken van deze
mogelijkheid en zo de klachten beheersbaar te maken.
Ter ondersteuning maak ik gebruik van de ademhaling. Bij elke uitademing
ademt de cliënt als het ware door de pijnlijke plek heen en wordt steeds een
deel van de pijn meegenomen.
De pijnschaal kan worden ingezet om te registreren hoe hoog de pijn scoort
voor en na de oefening. Meestal is de pijn lager. Door de oefening nogmaals
te doen, lukt het vaak een nog lagere waarde te bereiken.
Bezwaren en subpersoonlijkheden
Bij het aanbrengen van verschuivingen in de pijnbeleving kunnen zich bezwaren
aandienen tegen de voorgestelde veranderingen. Pijn blijkt dan een
belangrijke functie te vervullen voor de cliënt. Zo kan pijn de persoon in
kwestie noodzaken het rustiger aan te doen, soms is er sprake van ziektewinst
of speelt schuldgevoel een niet te onderschatten rol. Bezwaren blijken
verbonden met subpersoonlijkheden. Subpersoonlijkheden of gedeelten zijn in
de persoonlijkheid van ieder mens te onderscheiden. Door te communiceren met
deze subpersoonlijk-heden kan samen met de cliënt ontdekt worden wat de
bezwaren zijn en hoe deze geïntegreerd kunnen worden.
Gedeelten die te maken hebben met de pijn hebben ieder voor zich een
positieve bedoeling, gericht op het welzijn van de persoon. In dialoog met
dit pijndeel kan het beoogde resultaat achterhaald worden. Voor de cliënt kan
de ontdekking van een positieve bedoeling op zich al heel waardevol zijn en
een aanzet geven tot verandering.
Bovendien zijn mensen met FM nog wel eens geneigd tot perfectionisme; zij
doen veel, hebben het druk met van alles en nog wat en gaan over hun grenzen
heen. Als er lichamelijke of psychische overbelasting dreigt, tracht een
gedeelte rust te bereiken door het geven van pijnsignalen.
In de therapie wordt gezocht naar mogelijkheden om de geopperde bezwaren te
integreren. Six-steps-reframing vind ik daarbij een goed middel. Met behulp
van een creatief deel van de cliënt wordt gezocht naar alternatieven, waarmee
het pijndeel op een andere manier het beoogde doel kan bereiken.
Andere gedeelten met bezwaren
In het werken met gedeelten komt je tegen dat delen elkaar, vanuit hun beste
bedoelingen, tegenwerken. Het ene deel wil bijvoorbeeld perfect zijn, terwijl
een ander deel wil zorgen voor rust en harmonie. Er kunnen meerdere delen
zijn met tegengestelde positieve intenties. Ook schuldgevoel kan een ernstige
belemmering vormen. Onder invloed van schuldgevoel en elkaar tegenwerkende
delen ontstaat een innerlijk conflict. Dan gebruik ik de techniek
'Onderhandelen met gedeelten'. Tussen de delen wordt onderhandeld, waarbij
naar begrip gezocht wordt voor ieders positieve intentie. Daarna wordt
bekeken welk hoger doel, of een combinatie van criteria van beiden, door de
delen onderschreven wordt. Hoe beter wordt samengewerkt tussen de
verschillende gedeelten, hoe beter dit is voor het totale welzijn van de
cliënt en hoe beter deze ook weet om te gaan met de FM-klachten.
Kerntransformatie
Kerntransformatie is een bijzondere vorm van het werken met gedeelten. Zelf
hecht ik veel waarde aan het toepassen van deze techniek. Het is voor de
cliënt een -soms zeer ingrijpende- manier om te ontdekken welke onvermoede,
innerlijke kracht hij of zij in zich heeft. Op die kracht kan in moeilijke
situaties altijd een beroep worden gedaan. Deze werkvorm kan FM-cliënten
helpen bij het bereiken van hun doel: op een acceptabele manier leven met
fibromyalgie en beheersen van pijn.
Kerntransformatie is een NLP-techniek die effectief kan zijn bij het
veranderen van ongewenste gedragingen, gevoelens en reacties. Deze techniek
appelleert aan een bewustzijnstoestand waar ieder mens naar streeft: een
gevoel van innerlijke vrede en één-zijn. Door te zoeken naar het hogere doel
achter de bedoeling van de delen en deze te transformeren door middel van de
kerntoestand, verandert het kerntransformatieproces deze delen in sterke
bondgenoten van de cliënt.
Het proces van kerntransformatie heeft een sterk effect op het emotionele
welbevinden van de cliënt. Emotioneel welbevinden is van invloed op het
lichamelijk welbevinden en de beleving van ziekte, spanning en pijn.
Gedeelten die uit balans zijn komen weer in evenwicht.
Visualisaties
Visualisaties gebruik ik als ondersteuning in de therapie. Het creatieve
verbeeldingsvermogen wordt ingezet om de beleving van ziekte en pijn op een
positieve manier te beïnvloeden. Met visualiseren heeft de cliënt een
instrument in handen, waarmee invloed uitgeoefend kan worden op de beleving
van de FM-klachten. Visualiseren kan op talrijke manieren. Enkele
mogelijkheden die effectief zijn gebleken, wil ik hier beschrijven.
Schoonwassen van pijnlijke plekken
In ontspannen toestand richt de cliënt de aandacht op een plek in het lichaam
die als prettig ervaren wordt. Deze plek wordt beschreven en er wordt een
bepaalde kleur aan gegeven. Deze kleur stroomt door het lichaam, waarbij alle
lichaamsdelen worden benoemd. De kleur gaat naar de pijnlijke plek(ken), wast
die schoon en de pijn stroomt weg. Vervolgens omgeeft de kleur de cliënt als
een ballon. Met deze ballon zweeft hij of zij naar een fijne plek, blijft
daar even en geniet van het gevoel. Als posthypnotische suggestie wordt
verteld dat pijn en spanning zullen verminderen als de cliënt gebruik maakt
van deze kleur.
Zonne-oefening
In ontspannen positie stelt de cliënt zichzelf voor, buiten op een fijne plek
in de zon. De handen worden uitgestrekt naar de zon. Het zonlicht stroomt de
handen binnen. Het licht vormt op de linkerhand een krachtige zon. Rechts
vormen de zonnestralen op elke vingertop kleine zonnetjes. De handen stulpen
naar binnen het lichaam in en oefenen hun genezende werking uit op de pijnlijke
plek. Ieder zonnetje heeft daarbij een specifieke taak.
Diermagie-Gip
De cliënt zweeft boven de levenslijn en kijkt naar een plek die de aandacht
trekt. Vervolgens reist men naar het dierenrijk en is er een ontmoeting met
een dier, dat juist die capaciteiten heeft die de cliënt nodig heeft voor de
situatie op de levenslijn. Zo kan gekeken worden naar de FM-klachten en de
capaciteiten die nodig zijn voor pijnbeheersing en het leren functioneren met
fibromyalgie. Ook voor het omgaan met schuldgevoel is de diermagie-gip heel
bruikbaar.
Het laboratorium
Deze visualisatie is gebaseerd op een droom van een cliënt.
In ontspannen toestand stelt de cliënt zich voor in een bos te lopen. Door
een deur in een dikke boom komt hij in een soort laboratorium. Een magiër is
aan het werk en vertelt dat hij werkt met de lichamelijke processen van de
cliënt. Ook de pijn- en vermoeidheidsprikkels ontstaan in dit laboratorium.
De magiër legt uit dat deze prikkels zo hun nut hebben voor de cliënt. Verzet
daartegen leidt alleen maar tot meer klachten. Begrip voor het doel van de
pijn en vermoeidheid brengt ontspanning. De magiër biedt de mogelijkheid ten
alle tijden op bezoek te komen in het laboratorium om te overleggen wat nog
acceptabel is, zonder daarbij de nuttige functie teniet te doen. Deze
visualisatie biedt de cliënt eveneens de mogelijkheid invloed uit te oefenen
op de eigen beleving.
Nascholing fibromyalgie
Bij de behandeling van cliënten met fibromyalgie miste ik de voor mij
noodzakelijke achtergrondinformatie over deze aandoening. Bij toeval kwam ik
in aanraking met de Post Graduate School 'Centartium', opleidingsinstituut
voor paramedische en perimedische beroepen. Dit instituut organiseerde in
november 1997 een vervolgkursus met als thema: 'Fibromyalgie, de stand van
zaken en para/perimedische interventie. Deze praktijkgerichte nascholing werd
verzorgd door Dr. Arno Haarlemmer, één van de auteurs van het boek
'Fibromyalgie, Inleiding voor artsen, patiënten en arbeidsdeskundigen'.
De opleiding duurde een week en werd gegeven in Hammamet in Tunesië. In
Hammamet is een thalassocentrum waar mensen met reumatische klachten,
waaronder fibromyalgie, kunnen kuren. Aan deze week is deelgenomen door
therapeuten afkomstig uit de podokinesiologie, voetzonereflexologie, massage
en hypnotherapie. De hypnotherapie was vertegenwoordigd met vier therapeuten.
In de nascholing werd veel aandacht besteed aan de medische aspecten. Er
stond een bezoek aan het thalassocentrum op het programma en de therapeuten
gaven een presentatie van de behandelmogelijkheden bij FM vanuit het eigen
vakgebied. Tijdens deze presentatie bleek dat de deelnemers uit de andere
vakgebieden weinig op de hoogte waren van de mogelijkheden van hypnotherapie.
Hypnotherapie werd vooral gezien als een methode, waarin de cliënt in
trance-toestand suggesties krijgt van de therapeut. Dat de cliënt bij deze
vorm van therapie zelf een actieve bijdrage levert, was voor de meesten
nieuw. De presentatie van de hypnotherapeuten heeft meer inzicht gegeven in
de mogelijkheden van deze therapievorm. Wij op onze beurt bleken weinig
kennis te hebben over de aanpak van fibromyalgie in de andere therapievormen.
De presentatie was een goed middel om daar beter zicht op te krijgen.
Geconcludeerd kan worden dat deze nascholing niet alleen een bijdrage levert
aan het vergroten van kennis over fibromyalgie. Het is zeker zo waardevol dat
binnen de verschillende vakgebieden begrip en waardering ontstaat voor
elkaars werkwijze en dat er bereidheid is tot samenwerken.
Literatuur
 Haarlemmer
A.F. & Soerjanto R.; 'Fibromyalgie, Inleiding voor Artsen, Patiënten en
Arbeidsdeskundigen'; Uitgeverij De Tijdstroom (1996);
Epstein,
Gerald; 'Visualiserend Genezen, Gezondheid creëren via het
Voorstellingsvermogen'; Uitgeverij Ankh Hermes (1994);
NLP-practitionersopleiding
IEP, Nijmegen (1994).
|